TÜM YÖNLERİ İLE GEÇİÇİ VERGİNİN UYGULAMA ESASLARI

1 . GİRİŞ :

Bilindiği üzere vergi bütün devletlerin egemenlik hakkına dayalı olarak cebir zoruyla alınmaktadır. Bütün devletlerde Maliye örgütlüdür. Türk Vergi Kanunlarını kaleme alan kanun koyucular , Türk Vergi Sistemimize geçiçi vergiyi kazandırmıştır .Geçici vergide mahsup sistemi vardır . Böylelikle geçici vergi nihai vergi olmaktan çıkmaktadır. Geçici vergi ile gelir ve kurumlar vergisi üçer aya indirilmiş olmaktadır . Böylelikle kamu maliyesinin para ihtiyacını zamanında merkez bankasına müracaat etmeden karşılanmış olmaktadır . Yazımızda geçici vergi tüm yönleriyle işlenmeye çalışılacaktır .

2 . GELİR VERGİSİ YÖNÜNDEN GEÇİCİ VERGİ UYGULAMA ESASLARI :

(4369 sayılı Kanunun 52 nci maddesiyle değişen madde Yürürlük; 1.1.1999) Ticari kazanç sahipleri (basit usulde vergilendirilenler hariç) ile serbest meslek erbabı cari vergilendirme döneminin gelir vergisine mahsup edilmek üzere, bu Kanunun ticari veya mesleki kazancın tespitine ilişkin hükümlerine göre (indirim ve istisnalar ile Vergi Usul Kanununun değerlemeye ait hükümleri de dikkate alınarak) belirlenen ilgili hesap döneminin (4444 sayılı Kanunun 2'nci maddesiyle değiştirilen ibare. Yürürlük; 1.1.2000) altışar aylık(1)(2000/1514 sayılı BKK ile üçer aylık Yürürlük; 01.01.2001)(2) kazançları (42 nci madde kapsamına giren kazançlar ile noterlik görevini ifa ile mükellef olanların bu işlerden sağladıkları kazançlar hariç) üzerinden 103 üncü maddede yer alan tarifenin ilk gelir dilimine uygulanan oranda geçici vergi öderler. Geçici vergi matrahının hesaplanmasında dönem sonu mal mevcutları, kayıtlar üzerinden tespit edilebilir.(4842 sayılı Kanunun 37/1-h maddesiyle cümle yürürlükten kaldırılmıştır. Yürürlük; 24.04.2003)(3)

(4444 sayılı Kanunun 2'nci maddesiyle eklenen fıkra, Yürürlük; 1.1.2000) Bakanlar Kurulu geçici vergi dönemlerini üç aya indirmeye, (5615 Sayılı Kanunun 10 uncu maddesiyle değişen ibare. Yürürlük:04.04.2007) geçici verginin beyan süresini üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın ondördüncü(11), ödeme süresini ise onyedinci günü akşamı olarak belirlemeye(4) yetkilidir.

Hesaplanan geçici vergi, (4444 sayılı Kanunun 2'nci maddesiyle değiştirilen ibare. Yürürlük; 1.1.2000) altı aylık(5) (2000/1514 sayılı BKK ile üç aylık. Yürürlük; 01.01.2001)(6) (5615 Sayılı Kanunun 10 uncu maddesiyle değişen ibare. Yürürlük:04.04.2007) dönemi izleyen ikinci ayın ondördüncü günü akşamına kadar(12) bağlı olunan vergi dairesine beyan edilir ve onyedinci günü akşamına kadar ödenir.(7) Aynı dönem içinde tevkif edilmiş bulunan gelir vergisi (42 nci maddede belirtilen kazançlardan yapılan tevkifat hariç) hesaplanan geçici vergiden mahsup edilir.

Yapılan incelemeler sonucunda, geçmiş dönemlere ait geçici verginin % 10'u aşan tutarda eksik beyan edildiğinin tespiti halinde, eksik beyan edilen bu kısım için re'sen veya ikmalen geçici vergi tarh edilir. Mahsup süresi geçtikten sonra, kesinleşen geçici vergiler terkin edilir, ancak gecikme faizi ve ceza tahsil edilir.

Bir önceki takvim yılında (4444 sayılı Kanunun 2'nci maddesiyle değiştirilen ibare. Yürürlük; 1.1.2000) altışar aylık(8) (2000/1514 sayılı BKK ile üçer aylık. Yürürlük; 01.01.2001)(9) dönemler halinde tahakkuk ettirilerek tahsil edilen geçici vergi, yıllık beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilir. Mahsup edilemeyen tutar, mükellefin diğer vergi borçlarına mahsup edilir. Bu mahsuplara rağmen kalan geçici vergi tutarı, o yılın sonuna kadar yazılı olarak talep edilmesi halinde mükellefe red ve iade edilir.

işin bırakılması halinde, işin bırakıldığı dönemi izleyen dönemlerde geçici vergi ödenmez.

Geçici vergi uygulamasına ilişkin usuller Maliye Bakanlığı'nca tespit edilir.(10)

(1) (4444 sayılı Kanunla değişmeden önceki ibare) üçer aylık
(2) 2000/239 sayılı B.K.K. ile 31.12.2000 tarihine kadar uygulanmak üzere üçer aylık
(3) (Kaldırılmadan önceki şekli) Geçici vergi matrahının hesabında, yıllık beyannamede kazancın yetersiz olması nedeniyle indirilemeyen tutar hariç, harcama yapılmadıkça yatırım indirimi uygulanmaz.
(4)(Değişmeden önceki şekli)geçici verginin beyan ve ödeme sürelerini üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın onbeşinci günü akşamı olarak belirlemeye
(5)(4444 sayılı Kanunla değişmeden önceki ibare) üç aylık
(6)2000/239 sayılı B.K.K. ile 31.12.2000 tarihine kadar uygulanmak üzere üç aylık
(7)(Değişmeden önceki şekli) dönemi izleyen ikinci ayın 15 inci günü akşamına kadar bağlı olunan vergi dairesine beyan edilir ve aynı süre içinde ödenir.
(8)(4444 sayılı Kanunla değişmeden önceki ibare) üçer aylık
(9)2000/239 sayılı B.K.K. ile 31.12.2000 tarihine kadar uygulanmak üzere üçer aylık
(10)(Değişmeden önceki şekli) Mükerrer Madde 120 _ (3505 sayılı Kanunun 15'inci maddesiyle eklenen madde) Gerçek usulde gelir vergisine tabi ticari kazanç sahipleri ile serbest meslek erbabı, carî vergilendirme döneminin gelir vergisine mahsup edilmek üzere, geçici vergi öderler.
Geçici vergi tutarı, içinde bulunulan yılda verilen yıllık beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisinin, ticarî ve meslekî kazanca (Bu Kanunun 42 nci maddesi kapsamına giren kazançları elde edenlerin ve noterlik görevini ifa ile mükellef olanların bu işlerden sağladıkları kazançlar hariç) isabet eden kısmının % 50'sidir. (93/5143 sayılı B.K.K. ile % 50 Yürürlük : 31.12.1993 Geçerlilik; 1.3.1994) Bu oranı, % 100'e kadar artırmaya veya % 25'e kadar indirmeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. Geçici vergi, yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan edilir ve yıllık gelir vergisi ile birlikte tarh ve tahakkuk ettirilir. Geçici verginin ilk taksidi yıllık beyannamenin verildiği Mart ayında, diğer taksitleri ise her ayın 20 nci günü akşamına kadar olmak üzere 12 eşit taksitte ödenir.
(3946 sayılı Kanunun 24'üncü maddesiyle eklenen fıkra Yürürlük; 1.1.1994) Kurumlar da dahil olmak üzere, mükellefler dilerlerse, ilgili hesap döneminde üçer aylık bilanço ve gelir tablosuna göre hesaplanan kazançlarının % 25'ini geçici vergi olarak öderler. Bu usulde hesaplanan geçici vergi, üçer aylık dönemleri takip eden ayın 20'nci günü akşamına kadar gelir veya kurumlar vergisi bakımından bağlı olunan vergi dairesine beyan edilir ve aynı süre içinde ödenir. Bu usulü seçen mükellefler hakkında ikinci fıkra hükümleri uygulanmaz. Bu usulü seçen mükellefler iki yıl geçmeden bu usulden dönemezler.
(3946 sayılı Kanunun 24'üncü maddesiyle eklenen fıkra Yürürlük; 1.1.1994) Yapılan incelemeler sonucunda, geçmiş dönemlere ait geçici verginin eksik beyan edildiğinin tespiti halinde, eksik beyan edilen bu kısım için re'sen veya ikmalen geçici vergi tarh edilir. Ancak, yıllık beyanname verme süresi geçtikten sonra geçici verginin aslı aranmaz, bu vergiye gecikme faizi ve ceza uygulanır.
Bir önceki takvim yılında tahakkuk eden geçici vergi, yıllık beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilir. Mahsup edilemeyen tutar, içinde bulunulan yıla ilişkin olarak ödenecek geçici vergiye, artan kısmı diğer vergi borçlarına mahsup edilir. Bu mahsuplara rağmen kalan geçici vergi tutarı, mükellefin o yıl sonuna kadar yazılı olarak talep etmesi halinde kendisine red ve iade edilir.
(Fıkra, 1989/42 sayılı Anayasa Mahkemesi Kararı ile iptal edilmiştir.)(x)
'şin bırakılması halinde, işin bırakıldığı ayı takip eden aylara ilişkin geçici vergi taksitleri ödenmez. Geçici verginin yıllık tutarı ile işin bırakıldığı aya kadar (bu ay dahil) olan tutarı arasındaki fark, vergi dairesince terkin edilir.
Cari vergilendirme dönemine ilişkin ödenmemiş geçici verginin; aynı dönemde ticari ve mesleki kazançlar üzerinden tevkif yolu ile ödenen gelir vergisi (42'nci maddede belirtilen kazançlardan yapılan tevkifat hariç) kadarlık kısmı, terkin edilir. Terkin işleminin yapılabilmesi için tevkif yoluyla ödenen verginin belgelendirilmesi şarttır.
Geçici vergiye yapılacak itirazlar, geçici verginin tahsilini durdurmaz.
Geçici vergiye ilişkin usul ve esaslar Maliye ve Gümrük Bakanlığı tarafından tespit edilir.
(x) (İptal edilmeden önceki şekli) (Anılan Anayasa Mahkemesi kararı; 6.4.1990 gün ve 20484 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.) Yeni işe başlayan mükelleflerde, bir önceki yıl gelirleri için uygulanan ve mükellefin durumuna uyan hayat standardı temel gösterge tutarı üzerinden hesaplanan gelir vergisinin, 2.fıkrasında yer alan oranla çarpılması suretiyle bulunan tutarın 1/12'si, müteakip yılın Mart ayına kadar olan ay sayısı (işe başlanılan ay hariç) ile çarpılmak suretiyle geçici vergi hesaplanır. Bu tutar, işe başlanılan ayı takip eden ayın 20'sine kadar, vergi dairesine tahakkuk fişi ile tahakkuk ettirilir; ilk taksidi aynı süre içinde, diğer taksitleri ise her ayın 20'nci günü akşamına kadar eşit taksitler halinde ödenir.

(11) (Değişmeden önceki şekli) geçici verginin beyan süresini üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın onuncu

(12) (Değişmeden önceki şekli) dönemi izleyen ikinci ayın onuncu günü akşamına kadar

3 . KURUMLAR VERGİSİ YÖNÜNDEN GEÇİCİ VERGİ UYGULAMA ESASLARI

1) Kurumlar vergisi, kurum kazancı üzerinden % 20 oranında alınır.

(2) Kurumlar vergisi mükelleflerince, (dar mükellefiyete tâbi kurumlarda ticarî ve ziraî kazançlarla sınırlı olarak) câri vergilendirme döneminin kurumlar vergisine mahsup edilmek üzere Gelir Vergisi Kanununda belirtilen esaslara göre ve câri dönemin kurumlar vergisi oranında geçici vergi ödenir. Tam mükellef kurumlar için geçerli olan esaslar, dar mükellef kurumlara da aynen uygulanır.

(3) Bakanlar Kurulu, ikinci fıkrada yazılı geçici vergi oranını 5 puana kadar indirmeye veya tekrar kanunî seviyesine kadar getirmeye yetkilidir.

(4) Kanunun 23 üncü maddesine göre vergilendirilen yabancı ulaştırma kurumlarında vergi oranını karşılıklı olmak şartıyla, ülkeler itibarıyla kara, deniz ve hava ulaştırma kurumları için ayrı ayrı veya topluca sıfıra kadar indirmeye veya bu maddede yazılı oranın bir katını geçmemek üzere yeni bir oran tespit etmeye Bakanlar Kurulu yetkilidir.

4 . ÖZEL HESAP DÖNEMİ TAYİN EDİLENLER İÇİN :

Özel hesap döneminin başlangıç tarihinden itibaren üçer aylık dönemler olarak hesaplanır . Üçer aylık dönemi izleyen ikinci ayın on dçrdüncü günü beyan zamanı on yedinci günü ödeme zamanı olacaktır

5 . İŞE BAŞLAMA İŞİ BIRAKMA VEYA HESAP DÖNEMİNİN DEĞİŞMESİ :

Üç aydan kısa olan vergilendirme dönemlerinde :

İşe başlanılan tarihin içinde bulunduğu dönemin sonuna kadar olan süre ayrı bir vergilendirme dönemi sayılır .

İşin bırakıldığı tarihe kadar olan süre ayrı bir vergilendirme dönemi sayılır .

Yeni hesap döneminin başladığı tarihe kadar olan süre , ayrı bir vergilendirme dönemi sayılır .

6 . VERGİ İNCELEMESİ SONUÇU GEÇİCİ VERGİNİN EKSİK BEYAN EDİLDİĞİNİN TESPİT EDİLMESİ HALİ :

Geçmiş dönemlere ait geçici verginin yüzde onu aşan tutarda eksik beyan edilmesi halinde yüzde onu aşan kısım için resen veya ikmalen geçici vergi tarh edilir . Bu durumda tarh edilecek ek vergi için vergi ziyaı cezası ve geçikme faizi uygulanır . Geçici vergi beyannamesi vermeyen mükellefler için yüzde onluk yanılma payı uygulanmayacaktır .

Yüzde onluk yanılma payının , beyan edilmesi gereken geçici vergi matrahı üzerinden hesaplanması gerekmektedir . Beyan edilmiş olan geçici vergi matrahı üzerinden değil .

Ayrıca , verilen geçici vergi beyannamesinde matrah beyan etmeyen mükellefler içinde beyan edilmesi gereken vergi matrahının yüzde onu kadar bir yanılma payı söz konusu olacaktır .

ÖRNEK :

Vergi incelemesine konu mükellef bay A 2012 birinci geöici vergilendirme döneminde yüz lira geçici vergi beyan etmiş olsun . Vergi incelemesi sonucu 2012 birinci geçici vergi vergilendirme dönemine ait beyan edilmesi gereken geçici vergi matrahı ikibinliraolarak hesaplanmış olsun bu durumda ne olacaktır .

ÖRNEĞİN ÇÖZÜMÜ :

Vergi incelemesine tabi mükellef bay A 2012 birinci geçici vergilendirme döneminde yüz lira geçici vergi matrahı beyan etmiştir . Ancak yapılan vergi incelemesi sonucu bay A nın beyan etmesi gereken geçici vergi matrahı ikibin lira olarak hesaplanmıştır . İkibin liranın yüzde onu ikiyüz liradır ve beyan edilen yüz lira geçici vergi matrahından yüzlira fazladır . Böylelikle geçici vergi yönünden yüzde on yanılma payı gerçekleşmiştir . Resen tarhta mahsup geregi fark yüzlira üzerinden geçici vergi hesaplanacak olup vergi ziyaı ve geçikme zammı uygulanacaktır .

7. GEÇİCİ VERGİ BEYANNAMESİNE EKLENECEK BELGELER :

Bilanço esasında defter tutan mükellefler gelir tablosunu

İşlatme hesabı esasına göre defter tutan mükellefler işletme hesabı özetini .

Serbest meslek kazanç defteri tutan mükellefler serbest meslek kazanç bildirimini geçici vergi beyannamelerine ekleyeceklerdir .

Adnan UYAR

VERGİ MÜFETTİŞİ